लक्ष्मी प्रसाद शर्मा । दशैँ आउँदा नेपाली समाजमा एउटा छुट्टै उत्साह सञ्चार हुन्छ। घरआँगनको सरसफाइ, नयाँ लुगा किनमेल, जमरा राख्ने तयारी, आफन्तसँगको भेटघाट र मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने प्रतीक्षाले वातावरणलाई उल्लासमय बनाउँछ। विदेशिएका नेपाली घर फर्कने, टाढिएका परिवार एकै ठाउँमा जुट्ने र पुराना सम्बन्धलाई फेरि नजिक बनाउने अवसर पनि हो दशैँ। त्यसैले दशैँ हाम्रो पात्रोमा परेको एउटा चाड मात्र होइन, यो नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचान, पारिवारिक आत्मीयता र सामाजिक सद्भावसँग जोडिएको जीवन्त परम्परा हो।

तर आज एउटा प्रश्न उठ्छ, के हामीले दशैँ मनाउने क्रममा यसको वास्तविक मौलिकतालाई जोगाइरहेका छौँ, कि बाहिरी चमकधमकको भीडमा यसको मूल भावना बिर्सँदै छौँ?

दशैँको सुन्दरता यसको सरलता र आत्मीयतामा थियो। विगतमा सीमित साधनस्रोतका बीच पनि परिवारका सदस्यहरू मिलेर पर्वको तयारी गर्थे। घरमा पाकेको साधारण परिकारमा पनि छुट्टै स्वाद हुन्थ्यो। मान्यजनको हातबाट टीका र जमरा लगाउँदा प्राप्त हुने आशीर्वादमा आत्मीयता हुन्थ्यो। गाउँघरमा लिङ्गे पिङ, मेलापातपछिको रमाइलो, साथीभाइबीचको भेटघाट र छिमेकीसँगको सद्भावले दशैँलाई जीवन्त बनाउँथ्यो। सम्पन्नता र विपन्नताको दूरीभन्दा मानवीय सम्बन्धको न्यानोपन ठूलो मानिन्थ्यो।

समय परिवर्तनशील छ। जीवनशैली बदलिएको छ, प्रविधिको विकास भएको छ र मानिसका आवश्यकता पनि फरक भएका छन्। परिवर्तन हुनु आफैँमा नराम्रो होइन। नयाँ पुस्ताले आफ्नो रुचिअनुसार पर्व मनाउनु स्वाभाविक हो। तर परिवर्तनका नाममा पर्वको मूल भावना नै ओझेलमा पर्नु चिन्ताको विषय हो।

आज कतिपय अवस्थामा दशैँलाई आर्थिक हैसियत प्रदर्शन गर्ने अवसरका रूपमा लिने प्रवृत्ति देखिन्छ। महँगा कपडा, नयाँ मोबाइल, अनावश्यक किनमेल, देखासिकी र प्रतिष्ठाका लागि गरिने खर्चले पर्वको स्वरूपलाई प्रभावित पारिरहेका छन्। आफ्नो आर्थिक अवस्थाभन्दा बाहिर गएर ऋण लिएरसमेत खर्च गर्ने दबाबले कतिपय परिवारलाई पर्वको खुसीभन्दा आर्थिक चिन्तामा डुबाउँछ। अरूको घरमा कस्तो तयारी भयो, कसले कति खर्च गर्‍यो र कसले कस्तो सामान किन्यो भन्ने तुलना बढ्दै जाँदा दशैँको वास्तविक अर्थ कमजोर हुन सक्छ।

दशैँ खर्च गर्ने क्षमता देखाउने पर्व होइन, सम्बन्धको महत्त्व बुझ्ने अवसर हो। महँगो उपहार दिन नसक्ने अभिभावकको माया कम हुँदैन। नयाँ लुगा किन्न नसक्ने परिवारको दशैँ अधुरो हुँदैन। सामान्य भोजन गरेर पनि परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँमा बसेर हाँस्न सके त्यो नै ठूलो खुसी हो। चाडपर्वको मूल्य पैसाले होइन, त्यसले मानिसको मनमा पैदा गर्ने सन्तुष्टि र आत्मीयताले निर्धारण गर्छ।

अर्कोतर्फ, रोजगारी, अध्ययन र विभिन्न बाध्यताका कारण धेरै नेपाली आफ्ना परिवारबाट टाढा छन्। कतिपयले बिदा पाउँदैनन्, कतिपय आर्थिक समस्याका कारण घर फर्कन सक्दैनन्। कतिपय परिवारमा वृद्ध आमाबुबा सन्तानको प्रतीक्षामा हुन्छन्। त्यसैले दशैँको खुसीको चर्चा गर्दा उनीहरूको भावना पनि बुझ्नुपर्छ। फोनबाट गरिएको एउटा आत्मीय संवाद, सम्झनासहित पठाइएको सन्देश वा सम्भव भएसम्म गरिएको सहयोगले पनि कसैको मनमा ठूलो खुसी ल्याउन सक्छ।

हाम्रो मौलिकता भनेको पुराना चलनलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउनु मात्र होइन। परम्पराभित्र रहेका सकारात्मक मूल्यलाई संरक्षण गर्दै समयअनुसार सुधार गर्नु पनि हो। दशैँसँग जोडिएका सांस्कृतिक अभ्यासले प्रेम, सम्मान, सद्भाव र सामाजिक एकता बढाउनुपर्छ। कुनै पनि परम्पराका नाममा विभेद, अपमान, अनावश्यक आर्थिक बोझ वा कसैलाई दुःख दिने व्यवहारलाई निरन्तरता दिनु उचित हुँदैन। संस्कृति मानिसका लागि हो, मानिस संस्कृति जोगाउने नाममा पीडित हुनका लागि होइन।

दशैँलाई मौलिक र अर्थपूर्ण बनाउन परिवार, समाज र नयाँ पुस्ताको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। बालबालिकालाई टीका र जमरा लगाउने विधि मात्र होइन, त्यसको सांस्कृतिक अर्थ पनि बुझाउनुपर्छ। अग्रजका अनुभव सुन्ने, स्थानीय भाषा, कला र संस्कृतिको सम्मान गर्ने, विपन्न परिवारलाई सहयोग गर्ने, एक्लिएका ज्येष्ठ नागरिकको अवस्था बुझ्ने र अनावश्यक खर्च घटाउने अभ्यासलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। यसो गर्न सके दशैँ एउटा परिवारको खुसीमा मात्र सीमित नभई सामाजिक सद्भाव र सहकार्यको अवसर बन्न सक्छ।

दशैँले असत्यमाथि सत्यको र अन्यायमाथि न्यायको विजयको सन्देश दिन्छ। यस सन्देशलाई पूजापाठ र शुभकामनामा मात्र सीमित नराखी दैनिक व्यवहारमा उतार्नु आवश्यक छ। अरूको दुःख बुझ्ने, कमजोरलाई साथ दिने, सम्बन्धमा इमानदार रहने र समाजमा सकारात्मक योगदान गर्ने व्यवहारले नै पर्वको सन्देशलाई जीवन्त बनाउँछ।

अन्ततः दशैँको मौलिकता हराएको हो कि हाम्रो सोच र जीवनशैली बदलिएको हो भन्ने प्रश्नको उत्तर हामी आफैँभित्र खोज्नुपर्छ। परिवर्तनलाई अस्वीकार गर्नु समाधान होइन, तर परिवर्तनका क्रममा आफ्नो पहिचान र मानवीय मूल्य बिर्सनु पनि उचित हुँदैन। हामीले दशैँलाई देखावटी प्रतिस्पर्धाबाट मुक्त गर्दै आत्मीयता, समानता, सहयोग र सांस्कृतिक चेतनासँग जोड्न सक्यौँ भने यसको मौलिकता अझ बलियो बन्नेछ।

दशैँको वास्तविक सौन्दर्य महँगा उपहारमा होइन, आत्मीय सम्बन्धमा छ; यसको गरिमा खर्चको प्रतिस्पर्धामा होइन, संस्कार र सद्भावमा छ। निधारको टीकाले मात्र होइन, व्यवहारको मिठासले पनि दशैँ मनाऔँ। यही नै हाम्रो दशैँको मौलिकता हो, यही नेपालीपनको पहिचान हो।

नेपालगन्ज